Prvi slobodni visestranacki izbori u Bosni i Hercegovini odrzani su 1990. za opcinske skupstine i republicku skupstinu. Na izborima su ucestvovale mnoge novoosnovane politicke stranke. Od tih stranaka najznacajnije su bile: muslimanska Stranka Demokratske Akcije (SDA), Srpska Demokratska Stranka (SDS) i Hrvatska Demokratska Zajednica (HDZ). Neke od ostalih stranaka bile su nasljednice ili reformirane verzije sada vec raspadnute Komunisticke partije. Na opstinskim izborima u Prijedoru i na republickim izborima, SDA je pobijedila SDS sa neznatnom vecinom glasova. Rezultati izbora bili su zapravo malo vise od odraza etnickog sastava stanovnistva, jer je svaka etnicka grupa glasala za svoju nacionalisticku stranku.

U republickoj Skupstini, saradnja izmedju muslimanskih i srpskih politickih stranaka s vremenom je bivala sve teza. Koalicija republicke vlade raspala se u oktobru 1991. i potpuno propala u januaru 1992.

Nakon raspada visenacionalne federativne Jugoslavije ubrzo je uslijedio raspad visenacionalne Bosne i Hercegovine, a time se povecala mogucnost za rat u Bosni i Hercegovini. Bosanski Srbi i bosanski Hrvati dali su do znanja da ce radije pribeci oruzanom sukobu nego prihvatiti polozaj manjina u drzavi kojom dominiraju Muslimani. Velika srpska manjina u Bosni i Hercegovini i previse se dobro sjecala, iako je od toga proteklo nekih pedeset godina, svojih patnji u rukama Hrvata za vrijeme rata. Izmedju mnogih drugih patnji, ustase su mnoge Srbe, medju njima i majku okrivljenog, prisilno deportovali u koncentracioni logor u Jasenovcu, gdje su mnogi stradali, a sa svima se lose postupalo. Premijer Srbije, Slobodan Milosevic, nekoliko je godina imao ne samo visoki stupanj licne vlasti u Srbiji, nego je uspostavio i vrlo djelotvornu kontrolu nad srpskim medijima, koji su zajedno sa medijima u srpskim podrucjima Bosne i Hercegovine vrlo djelotvorno bili usmjereni na podsticanje srpskih nacionalistickih osjecaja i pretvaranje naizgled prijateljske atmosfere kakva je bila medju Muslimanima, Hrvatima i Srbima u Bosni i Hercegovini u atmosferu straha, nepovjerenja i uzajamnog neprijateljstva. Ranije je komunizam cuvao jedinstvo federacije. Kada se raspao jugoslavenski komunizam, kojeg su zamijenili zasebni nacionalizmi, Bosna i Hercegovina, koja nije imala jednu jedinu etnicku vecinu, nije kao entitet imala cime da zamijeni taj komunizam. Pocela je politicka podjela po nacionalnim linijama.

Cilj Srbije, JNA i srpskih politickih stranaka, uglavnom SDS, u ovoj fazi je bilo stvaranje zapadnog produzetka Srbije pod srpskom kontrolom, uzimajuci srpske dijelove Hrvatske kao i dijelove Bosne i Hercegovine. Zajedno sa Srbijom, dvije autonomne pokrajine i Crnom Gorom, to bi cinilo novu, manju Jugoslaviju sa vecinskim srpskim stanovnistvom. Medjutim, medju ostalim preprekama tu je bilo i veoma brojno muslimansko i hrvatsko stanovnistvo koje potjece iz Bosne i Hercegovine i u njoj zivi. Za rjesavanje tog problema primijenjena je praksa etnickog ciscenja. To nije bio novi koncept. Kao sto smo vec rekli, taj koncept bio je poznat hrvatskom rezimu za vrijeme rata, a i srpski pisci su vec odavno bili zamislili redistribuciju stanovnistva, ako je potrebno i silom, kako bi se doslo do Velike Srbije. Ovaj koncept podrzavao je Slobodan Milosevic, a prihvatili su ga Srbi sirom bivse Jugoslavije, ukljucujuci srpske politicke vodje u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Pored koncepta Velike Srbije, i Hrvati su imali koncept stvaranja velike Hrvatske koja bi obuhvatala sve Hrvate na teritoriji bivse Jugoslavije.

Velika Srbija

Ideja Velike Srbije veoma je stara, a isplivala je na povrsinu politicke svijesti u obliku slicnom sadasnjem jos prije 150 godina, te dobila zamah izmedju dva svjetska rata. Bila je obuzdavana za vrijeme Titove vladavine, da bi se nakon njegove smrti ponovo aktivirala. Pojam Velike Srbije obuhvata dva razlicita aspekta: prvo je tu pitanje koje smo vec spomenuli, to jest ukljucivanje dvije autonomne pokrajine, Vojvodine i Kosova, u Srbiju; i drugo, prosirenje tako uvecane Srbije, zajedno sa Crnom Gorom, u dijelove Hrvatske i Bosne i Hercegovine u kojima zivi znacajno srpsko stanovnistvo.

Vezan uz prvi aspekt bio je otpor Srbije prema ravnomjernoj zastupljenosti na saveznom nivou svake od republika, bez obzira na velicinu stanovnistva. Ovo, kao i postojanje dvije pokrajine, bilo je predmet mnogih rasprava, a u drugoj polovini osamdesetih je taj otpor dobio snaznu podrsku od strane Srpske akademije nauka i umetnosti u memorandumu koji se zalaze za krupne ustavne promjene i koji navodno nije bio sluzbeno objavljen, ali je uveliko distribuisan. Kao sto smo vec rekli, dvije pokrajine bile su ukljucene u Srbiju 1990, ali inicijativa da se postigne zastupljenost na saveznom nivou prema broju stanovnika, a ne po republikama, sto bi znacilo vecu moc Srbije, nije realizovana prije raspada federacije.

Drugi aspekt Velike Srbije intenzivno je zastupan tokom kasnih osamdesetih i pocetkom devedesetih, podstaknut ranijim nacionalistickim tekstovima, od kojih su neki zastupali ideju srpske drzave koja bi se prostirala sirom Bosne i Hercegovine i ukljucivala dalmatinsku obalu i dijelove Hrvatske sjeverno od rijeke Save. Tu ideju je aktivno promovisala srpska propaganda koja je bila kljucni elemenat u kampanji i, pozivajuci se na grozote koje su hrvatske ustase pocinile u II svjetskom ratu, pokusavala izazvati strah kod svih Srba kako bi oni na kraju zatrazili zastitu u okviru Velike Srbije.

Propagandna kampanja koja je pratila ovaj pokret zapoceta je vec 1989. proslavom 600-te godisnjice bitke na Kosovu. Za vrijeme proslave, sredstva javnog informisanja pod srpskom kontrolom izjavljivala su da su ostali na ovom podrucju iznevjerili Srbe kada su Turci Osmanlije izvrsili invaziju. U javnim govorima i sredstvima informisanja, srpske politicke vodje velicale su slavnu proslost i obavjestavale svoje slusaoce da ce Srbi, ako se ne udruze, ponovo biti izlozeni napadima "ustasa", sto je izraz koristen za ulijevanje straha Srbima. Opasnost od "fundamentalisticke, politizovane" muslimanske zajednice takodje je predstavljana kao prijetnja. Nakon raspada bivse Jugoslavije, glavna tema u sredstvima javnog informisanja pod kontrolom Srba bila je da, "ako iz bilo kojeg razloga Srbi budu postali manjinsko stanovnistvo... njihova cjelokupna egzistencija mogla bi biti pogibeljna i ugrozena... [te stoga] nemaju izbora do sveobuhvatnog rata protiv svih drugih ili da budu podvrgnuti starom tipu koncentracionog logora, ciji je simbol Jasenovac."

Pocetkom devedesetih godina odrzavani su mitinzi na kojima je zastupana ta ideja i kojima su prisustvovali srpski rukovodioci. Radoslav Brdjanin, predsjednik Kriznog staba Srpske Autonomne Oblasti za podrucje Banja Luke, izjavio je 1992. da se moze prihvatiti prisustvo najvise dva posto svih ne-Srba na tom podrucju. Brdjanin je zastupao tri faze ciscenja podrucja od ne-Srba: (1) stvaranje nemogucih uslova zbog kojih bi sami otisli sa tog podrucja, ukljucujuci taktiku pritisaka i zastrasivanja); (2) protjerivanje i izgnanstvo i; (3) likvidiranje preostalih koji se ne bi uklapali u njegov koncept ovog podrucja.

Propaganda je nastavljena tokom rata u Hrvatskoj i Sloveniji, u kojem se na jednoj strani borila uglavnom JNA, a na drugoj oni koji su zahtijevali nezavisnost. Pukovnik Vukelic, pomocnik za moralno-politicko vaspitanje komandanta 5. Korpusa 1.Vojne oblasti JNA u 1991. i 1992, bosanski Srbin zaduzen za moralnu i eticku pripremu jedinica i za odrzavanje odnosa sa sredstvima javnog informisanja, politickim tijelima i drustveno-politickim organizacijama, dao je puno izjava protiv muslimanskog i hrvatskog stanovnistva. On je Hrvate i Muslimane predstavio kao neprijatelje Srba i proglasio da su Srbi u Bosni i Hercegovini ugrozeni i da ih treba zastititi, sto znaci da je potrebno mobilizovati srpske pripadnike JNA za borbu radi zastite Srba od genocida.

S vremenom je propaganda dobila na intenzitetu, te su ucestale optuzbe protiv ne-Srba da su ekstremisti i planiraju genocid protiv Srba. Beogradska stampa objavljivala je feljtone o davnim dogadjajima iz srpske istorije sa ciljem da se inspirise nacionalizam kod Srba. Na primjer, Slobodan Kuruzovic, komandant srpske Teritorijalne odbrane u Prijedoru, kasnije urednik lokalnih novina Kozarski vjesnik i zapovjednik logora u Trnopolju, izjavio je da ce "interesi srpskog naroda u Republici Srpskoj biti osnovne smjernice moje uredjivacke politike". U clancima, najavama, televizijskim programima i javnim proglasima, Srbima je govoreno da se trebaju zastititi od prijetnje muslimanskog fundamentalizma i da se moraju naoruzati, te da Hrvati i Muslimani pripremaju genocid protiv njih. Radio i TV programi iz Beograda izazivali su strah medju ne-Srbima jer je samo srpska nacija predstavljana u pozitivnom svjetlu, a govorilo se i to da je JNA na strani Srba. Jedna od tema koju su na radiju i televiziji zastupali Vojislav Šeselj, Željko Raznjatovic - Arkan i ostali srpski politicari i vodje, bila je da za Srbe II svjetski rat nije zavrsen.

U proljece 1992. u mnogim dijelovima Bosne i Hercegovine mogli su se pratiti samo kanali i programi koje je kontrolisala srpska strana. To je postignuto zauzimanjem televizijskih releja sirom podrucja pod srpskom kontrolom, ukljucujuci relej na Kozari koji su zauzeli Vukovi, paravojna formacija koja je djelovala u potpunoj saradnji sa vojskom i sa politickim vodjama. Posljedica toga bila je da u proljece 1992. stanovnici Prijedora i drugih podrucja istocne Bosne i Hercegovine nisu vise mogli pratiti televizijske programe iz Sarajeva ili Zagreba, vec samo iz Beograda ili Novog Sada u Srbiji, sa Pala ili iz Banja Luke u Bosni i Hercegovini, a svi oni emitovali su antimuslimansku i antihrvatsku propagandu.

U opstini Prijedor u danima nakon preuzimanja grada Prijedora od strane srpskih snaga 30. aprila 1992, kao sto cemo dolje opisati, srpska nacionalisticka propaganda je pojacana. Naglasavana je "potreba da se probudi srpski narod" i pojacane su pogrdne primjedbe na racun ne-Srba. Muslimanski rukovodioci koji su pokusali govoriti na radiju su sprijecavani, dok su srpski rukovodioci imali slobodan pristup. Jos otvorenija propaganda protiv Muslimana i Hrvata revno je zapoceta nakon incidenta na podrucju Hambarina 22. maja 1992, o kojem se govori dalje u tekstu. Medju primjerima su izjave da je jedan doktor Hrvat kastrirao srpsku musku novorodjencad i sterilisao srpske zene, te da je neki doktor Musliman namjerno dao pogresan lijek svom kolegi Srbinu, ne bi li ga ubio.

Ovakva propaganda nastavljena je i u 1993. Na primjer, 6. avgusta 1993. clanak u Kozarskom vjesniku pod naslovom "Sprijeciti ponavljanje pokolja Srba iz 1941" opsirno je citirao Simu Miskovica, predsjednika SDS:

"Srpski narod je instinktivno osjetio da mu je zaprijetilo zlo od SDA i HDZ i na vrijeme se organizovao i stvorio Republiku Srpsku...Prije dvije godine srpski narod je instinktivno osjetio da mu je ponovo zaprijetilo zlo, i to od istih onih krvnika koji su 1941. otpoceli sa istrebljenjem srpskog naroda, na vrijeme se organizovao u svoju stranku i 2. avgusta 1991. i mi u prijedorskoj opstini formirali smo SDS ... Prije toga ulagali smo napore da se sporazumijemo sa muslimanskom i hrvatskom stranom o nastavku zajednickog zivota, ali su oni to na rijecima prihvatili a u praksi vrsili naoruzavanje i spremali se da nas uniste. Rukovodstvo SDS-a je prozrelo njihove namjere i izvrsilo naoruzanje svog naroda kako ga ne bi zadesila sudbina iz 1941. godine... Brzo smo stvorili svoju vojsku i policiju i 30. aprila 1992. bez opaljenog metka i ijedne zrtve preuzeli smo vlast u Prijedoru koju smo uspjeli sacuvati i sada je treba dalje ucvrscivati kroz razvoj demokratskih institucija sistema."

U clanku se dalje navodi kako Miskovic spominje zenu koja je morala gledati kako joj "ustaski zlotvori kolju djecu" i tekst se nastavlja u stilu uredjivacke politike:

... a takvih je primjera u Bosanskoj krajini i sirem podrucju bilo na hiljade i to se nikad ne bi smjelo ponoviti. SDS u Prijedoru je to sprijecila maja prosle godine kada su SDA i HDZ napravili pakleni plan o obracunu sa prijedorskim Srbima.

U drugom clanku citiran je Milomir Stakic, predsjednik srpske Skupstine opstine u Prijedoru, koji je tvrdio da su ispitivanja u logorima u kojima su bili zatvoreni sakupljeni Muslimani pokazala kako su Muslimani cvrsto odlucili sprovesti detaljan plan za likvidaciju srpskog stanovnistva u Prijedoru. Isto tako, Simo Drljaca, nacelnik milicije u Prijedoru, izjavio je da ima dokaze o tome da je 1.500 Muslimana i Hrvata ucestvovalo u genocidu protiv srpskog naroda i da "umjesto da dobiju zasluzenu kaznu, bjelosvjetski mocnici su nas prisilili da ih sve pustimo sa Manjace" [gdje se nalazio srpski zatvorenicki logor].

Svjedok Edward Vulliamy je rezimirao propagandnu kampanju, navodeci da je poruka vlade iz Beograda bila krajnje uporna i veoma "snazna i uvjerljiva. Radilo se o poruci nuznosti, o prijetnji vlastitom narodu, vlastitoj naciji, o pozivu na oruzje i, svakako, nekoj vrsti uputstva za odlazak u rat za svoj narod... Poruka je bila uporna. Moglo bi se reci da je bila kao cekic koji ljude lupa po glavi". Edward Vulliamy, novinar Guardiana iz Londona, dolazio je tokom 1992. na zaracena podrucja u Bosni i Hercegovini. Iako je Roy Gutman, dobitnik Pulicerove nagrade za knjigu Svjedok genocida, prvi otkrio logor Omarska kroz razgovore sa ljudima koji su tamo bili zatoceni, Edward Vulliamy je bio u prvoj grupi stranih novinara koji su stvarno i usli u logor. Paznja svjetske javnosti koju su na Omarsku usmjerili Gutman, Vulliamy i ostali na kraju je dovela do zatvaranja logora.

Stvaranje srpskih autonomnih oblasti

Teorija o Velikoj Srbiji sprovedena je u praksi nakon izbora 1990, a prije pocetka rata. U aprilu 1991. nekoliko zajednica udruzilo se u srpsku zajednicu opstina. Takve strukture formirane su u podrucjima nastanjenim uglavnom bosanskim Srbima, i to uglavnom glasanjem pretezno srpskih lokalnih skupstina. U pocetku je to udruzivanje bilo vid ekonomske i kulturne saradnje bez upravne vlasti. Medjutim, ubrzo su se razvile nezavisne milicijske snage i odvojene skupstine. U septembru 1991. objavljeno je proglasenje nekoliko srpskih autonomnih oblasti u Bosni i Hercegovini, izmedju ostalih Krajina, Romanija i Stara Hercegovina, kojima je cilj bio odvajanje od republickih drzavnih organa u Sarajevu i stvaranje Velike Srbije.

Bosanska krajina, kako se Srpska autonomna regija Krajina (ARK) prvobitno zvala, sastojala se od podrucja Banja Luke i okolnih opstina u kojima su Srbi predstavljali znacajnu vecinu. Nekoliko opstina za koje su vodje SDS planirali da ce se pridruziti autonomnoj oblasti, ukljucujuci opstinu Prijedor, nisu joj se zapravo pridruzile 1991. To znaci da je Prijedor bio prakticno okruzen ostalim opstinama koje su se udruzile i na taj nacin izolovan.

U novembru 1991. odrzan je plebiscit pre svega za bosansko srpsko stanovnistvo pod pokroviteljstvom i u organizaciji SDS. Glasaci su dobili razlicite listice zavisno od toga da li su ili nisu bili Srbi. Razlika medju listicima bila je znacajna. Pitanje na listicu za bosanske Srbe glasilo je: "Da li ste za odluku koju je 24. oktobra 1991. donijela Skupstina srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, po kojoj bi Srbi ostali u zajednickoj drzavi Jugoslaviji koja bi obuhvatala Srbiju, Crnu Goru, Srpsku autonomnu oblast Krajinu, Srpsku autonomnu oblast Slavoniju, Baranju i zapadni Srem, te sve ostale koji zele ostati u takvoj drzavi?" Pitanje za ne-Srbe glasilo je: "Da li ste za to da Bosna i Hercegovina ostane republika sa ravnopravnim statusom u zajednickoj drzavi Jugoslaviji sa svim ostalim republikama koje se takodje izjasne tome u prilog?" (Dokazni predmet Tuzilastva broj 97) Velika vecina onih koji su glasali bili su Srbi, a oni Srbi koji nisu smatrani su izdajicama. Vecina ne-Srba je smatrala da je plebiscit namijenjen samo Srbima.

Na plebiscitu se navodno 100% glasaca izjasnilo "za". Rukovodstvo SDS iskoristilo je ovaj rezultat kao osnovu za razvijanje odvojene srpske politicke strukture. Plebiscit je koristen kao opravdanje za sve naknadne poteze, kao sto su konacni odlazak SDS iz Skupstine Bosne i Hercegovine, razni pregovori vodjeni na saveznom i medjunarodnom nivou, i proglasavanje Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 9. januara 1992. "Koristen je kao izgovor, opravdanje, objasnjenje za sve sto su cinili."

Isto tako na osnovu plebiscita, SDS i vojne snage na svakom podrucju, ukljucujuci JNA, paravojne organizacije, lokalne jedinice srpske Teritorijalne odbrane (TO) i specijalne jedinice milicije, pocele su ostvarivati fizicku i politicku kontrolu nad izvjesnim opstinama u kojima je nisu ostvarili putem izbora. U tim podrucjima, medju kojima je bila opstina Prijedor, predstavnici SDS u javnim organima u nekim su slucajevima osnovali paralelne opstinske vlasti i odvojenu miliciju. Fizicka kontrola potvrdjena je postavljanjem vojnih jedinica, tenkova i teske artiljerije oko opstina i postavljanjem kontrolnih punktova radi kontrole kretanja ne-Srba.

U martu 1992. Skupstina srpskog naroda u Bosni i Hercegovini proglasila je Ustav Srpske republike Bosne i Hercegovine i svoju republiku. Ovu sjednicu Skupstine, kao i konacne izjave, televizija je direktno prenosila. U toku sjednice, Radoslav Brdjanin, clan Skupstine Srpske republike rekao je: "Na kraju sam dozivio da Bosanska krajina postane zapadna Srbija"; a Radislav Vukic, predsjednik opstinskog odbora SDS u Banjaluci rekao je: "Sada ce se Turci tresti od straha", koristeci pri tom izraz "Turci" kao pogrdan naziv za bosanske Muslimane.

Osnivanje kriznih stabova

U Srpskim autonomnim oblastima osnovani su krizni stabovi kako bi preuzeli funkcije vlasti i opstu upravu u opstinama. Članovi kriznog staba bili su vodje SDS, komandanti JNA u tim podrucjima, funkcioneri srpske milicije i komandant srpske Teritorijalne odbrane. Na primjer, general-potpukovnik Miomir Talic, komandant 5. korpusa (koji je kasnije postao 1. krajiski korpus), bio je clan Kriznog staba u Banja Luci ( Krizni stab ARK), sto ukazuje na odnos izmedju politickih i vojnih struktura vlade bosanskih Srba. Krizni stab ARK, koji je imao nadleznost i u opstini Prijedor, osnovan je u aprilu ili maju 1992. kao organ ARK, ciji je statut predvidjao osnivanje kriznih stabova u slucaju rata ili neposredne ratne opasnosti. Pocetkom maja, nakon sto je Izvrsni odbor Krajine donio sluzbenu odluku o njegovom osnivanju, Krizni stab SAO preuzeo je svu vlast drzavnih i drugih organa. Bio je to najvisi organ u Srpskoj autonomnoj regiji Krajina i njegove odluke morale su se provoditi sirom Srpske autonomne regije Krajina putem opstinskih kriznih stabova. Opstinski krizni stabovi morali su svaki dan izvjestavati glavni Krizni stab ARK o mjerama koje su poduzimane za provodjenje odluka Glavnog Odbora, cije je sjediste bilo u Banja Luci.

Uloga JNA

(a) JNA u raspadu Jugoslavije

Receno je da je JNA ucestvovala u napadima na Hrvatsku i na Bosnu i Hercegovinu. I na drugim mjestima u ovom Misljenju i Presudi spominjace se uloga JNA, koja se prema bosanskim Muslimanima odnosila kao neprijateljska sila. Odnos izmedju JNA i oruzanih snaga Republike Srpske razmatrace se u Dijelu VI.B ovog Misljenja i Presude. Medjutim, iako cemo se mozda ponavljati, potrebno je objasniti kako je JNA, kao nacionalna vojska Jugoslavije, i to istinski visenacionalna vojska, mogla postati instrument politike Savezne Republike Jugoslavije (Srbije i Crne Gore). To je mozda najbolje izrazio, mada ne i objasnio, general Veljko Kadijevic, koji je pocetkom 1990. bio savezni sekretar za odbranu, i koji je 1993. objavio knjigu Moj pogled na raspad: vojska bez drzave (Dokaz Tuzilastva broj 30). On za JNA kaze da od 1991. to vise nije bila vojska sa kohezivnom drzavom koju treba da stiti; raspadala se drzava koju je po duznosti trebalo da stiti, a kako su njeni redovi sada popunjeni Srbima, tako je njena uloga u neposrednoj buducnosti da svoje snage i opremu, razbacane sirom bivse Jugoslavije, ukljucujuci i republike koje su se odcjepljivale, pregrupise u ono sto je ostalo od drzave i da se koncentrise na zastitu i odbranu onih Srba koji su se tokom tog raspada nasli izvan Srbije i Crne Gore. Zamisljeno je da ovo na kraju dovede do stvaranja nove, vecinski srpske, Jugoslavije cije bi jezgro sacinjavale Srbija i Crna Gora, ali u koju bi spadali i dijelovi Bosne i Hercegovine i Hrvatske, uglavnom ali ne i iskljucivo oni dijelovi u kojima se trenutno nalazi vecinsko srpsko stanovnistvo.

Do kraja osamdesetih godina oruzane snage Jugoslavije bile su slicne mnogim drugim nacionalnim oruzanim snagama, ne isticuci se ni po sastavu ni po karakteru, osim mozda po tome sto su prema Ustavu od 1974. pored ustavne uloge zaštite od prijetnji izvana morale da štite suverenitet, teritorijalni integritet i društveno uredjenje utvrdjeno tim Ustavom. JNA je imala i pravo, jednako pravu autonomne pokrajine, da bude zastupljena u Centralnom komitetu Saveza komunista Jugoslavije, tadašnjem kljucnom organu u sklopu vladajuceg sistema SFRJ. Jugoslavenske oruzane snage obuhvatale su redovnu vojsku, mornaricu i zrakoplovstvo, pod zajednickim nazivom JNA, a sastojale su se od oficirskog kadra, podoficira i vojnika, zajedno sa rezervnim snagama i, odvojeno od JNA, teritorijalne odbrane (TO). Dok je JNA u potpunosti bila savezna sila, sa sjedištem u Beogradu, TO je bila zasebna za svaku od republika, placana sredstvima svake od republika i pod kontrolom ministra odbrane svake od republika. JNA je bila snazna nacionalna vojska, opremljena svim konvencionalnim oruzjem i orudjem koje posjeduju moderne evropske vojske; teritorijalne odbrane, s druge strane, imale su uglavnom pješadijsko naoruzanje: puške, lake mitraljeze, artiljerijsko oruzje manjeg kalibra, minobacace, protivpješadijske mine i slicno; nisu imale tenkove, a transportna sredstva su im zavisila od raspolozivih sredstava republike kao i od toga koliko bi odbacenih sredstava dobile od JNA.

U julu 1991, po nalogu štaba iz Beograda, JNA je od republickog sekretarijata za odbranu u Bosni i Hercegovini i od opština oduzela svu dokumentaciju koja se odnosila na regrutaciju, ukljucujuci i sve podatke o vojnim obveznicima. Nakon toga iskljucivo je JNA imala u rukama proces regrutacije, a ne republicko ministarstvo odbrane. Poslije toga, obezbijedjeno je da se u oruzane snage regrutuju samo Srbi. Zatim su u drugoj polovini 1991. u srpskim selima u Bosni i Hercegovini osnovane vojne jedinice koje su dobile oruzje i uniforme. Bosna i Hercegovina bila je izuzetno znacajna baza za operacije JNA u Hrvatskoj u drugoj polovini 1991, a bosanski Srbi predstavljali su znacajan izvor ljudstva i za JNA i za TO. Istovremeno, JNA je uglavnom rasformirala jedinice TO u pretezno muslimanskim i hrvatskim podrucjima Bosne i Hercegovine. General Kadijevic u svojoj knjizi kaze kako su "prirodno koristili teritorijalnu odbranu (TO) srpskih podrucja u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini zajedno sa JNA" kako bi paralisali teritorijalnu odbranu tamo gdje je mogla biti osnova za stvaranje vojske secesionistickih republika.

U svakom slucaju, TO Bosne i Hercegovine je do izvjesnog stepena neutralizovana mjerama koje je JNA poduzela da je razoruza. Svo oruzje TO tradicionalno se skladištilo lokalno, u okviru svake opštine, ali krajem 1991. i pocetkom 1992. JNA je odstranila sve lokalne zalihe oruzja izvan kontrole TO, barem u muslimanskim podrucjima. Na taj nacin lokalne jedinice TO ostale su prakticno bez oruzja, dok su jedinice iz srpskih podrucja, i samo one, u znatnoj mjeri ponovo naoruzane.

(b) Transformacija JNA

Davno je naglašeno i kao svetinja unešeno u jugoslavenski Ustav, da ce regruti JNA precizno odrazavati ukupni sastav jugoslavenskog mješovitog stanovništva. Medjutim, na oficirskom nivou je tradicionalno uvijek bilo više Srba (ukljucujuci i Crnogorce). Oko 60 posto profesionalnih oficira bili su Srbi, dok su Srbi cinili samo 34 do 36 posto ukupnog stanovništva Jugoslavije. Pocetkom devedesetih godina ova prezastupljenost srpskih oficira brzo se povecavala, tako da je ubrzo u JNA ostalo tek nekoliko oficira koji nisu bili Srbi.

Promjena koja je nastala u JNA pocetkom devedesetih najbolje se ilustruje promjenom u nacionalnom sastavu regruta u razdoblju od prije juna 1991. do pocetka 1992. Za to vrijeme srpska komponenta je porasla sa nešto više od 35 posto na nekih 90 posto. Isto tako, u vojsci u kojoj su Srbi sacinjavali oko 40 posto oficirskog i drugog kadra, do pocetka 1992. taj postotak popeo se na nekih 90 posto. Ova povecanja u velikoj su se mjeri mogla pripisati odlasku Slovenije i Hrvatske iz Federacije i, u slucaju Bosne i Hercegovine, cinjenici da znatan broj ne-Srba nije ispunio svoju vojnu obavezu niti se odazvao na pozive za mobilizaciju. Medjutim, u igri su bili i drugi faktori. Nekoliko svjedoka, ne-Srba, govorili su o diskriminaciji koja je provodjena prema njima i o tome kako su podsticani ili cak prinudjeni da napuste JNA tokom 1991. Njih više nisu smatrali pouzdanim pripadnicima vojske koja je prestajala biti jugoslavenska i koja je postajala instrument srpske nacionalisticke politike. Do 1992. mnogi stariji oficiri JNA, koji su odbijali ovu transformaciju armije u kojoj su dugo sluzili, ili su napustili sluzbu ili su penzionisani. Iz takvih i slicnih razloga, ukljucujuci i prelazak u druge oruzane snage, broj oficira sa cinom generala u JNA pao je sa 150, koliko ih je bilo sredinom 1991, na samo 28, od marta 1992.

Jedna od posljedica svega ovog bio je nedostatak ljudstva u JNA, posebno kada je trebalo igrati ulogu okupatorske sile na neprijateljskoj teritoriji, kao što je to bio slucaj u Hrvatskoj i, tokom 1992, u nesrpskim dijelovima Bosne i Hercegovine. Rezultat je bilo sve vece oslanjanje na srpske paravojne snage, koje su regrutirane u Srbiji i Crnoj Gori i mnogo korištene za kontrolu nesrpskih zajednica u Bosni i Hercegovini. Biti pripadnik takvih snaga bilo je privlacno onim Srbima koji su zeljeli pomoci srpstvu u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, ali koji su smatrali da je JNA umjesto srpskog još donekle zadrzala jugoslavenski karakter, te da nije dovoljno posvecena srpstvu. Ove paravojne snage saradjivale su sa JNA i korištene su kao udarne pješadijske snage koje su nadoknadjivale opadanje brojnog stanja redovne vojske. Medju njima su bile Srpska dobrovoljacka garda Željka Raznjatovica (kasnije poznati kao Arkanovi Tigrovi) i Četnici Vojislava Šešelja, a muslimansko stanovništvo posebno je strahovalo zbog nediscipline i okrutnosti i jednih i drugih. JNA, a posebno njeno vazduhoplovstvo, aktivno je suradjivala sa ovim paravojnim jedinicama i pomagala im tokom 1991. i 1992, za vrijeme operacija u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini, te ih velikodušno opremala oruzjem i orudjem.

Secesijom Slovenije i Hrvatske u junu 1991. te kasnijim raspadom federacije po republikama, nacionalistima se cinilo da je otvoren put i za Veliku Srbiju i za Veliku Hrvatsku. Sloveniji, u kojoj je zivio veoma mali broj Srba i koja nije imala nikakvu ulogu u istoriji i tradiciji srpskog naroda, dozvoljena je secesija uz relativno slabu intervenciju iz Beograda. Čim je postalo jasno da Slovenija, koja je zadrzala znatne kolicine oruzja i opreme za svoje jedinice TO, nema namjeru da podlegne onim snagama JNA koje je Beograd bio spreman uputiti u pokušaju da je zadrzi u federaciji, glavni cilj JNA bio je da obezbijedi uspješno povlacenje svojih jedinica i opreme.

Sa Hrvatskom je prica bila drugacija - i ona je zadrzala znacajne kolicine oruzja za svoju TO, ali u Hrvatskoj je, suprotno Sloveniji, zivio velik broj Srba na onom što se smatralo srpskom zemljom koja se nije bez osporavanja mogla ostaviti u granicama sada nezavisne Republike Hrvatske. Izbio je rat izmedju JNA i hrvatskih Srba sa jedne strane, i onih snaga koje je Hrvatska vlaga mogla sakupiti sa druge strane. U pocetnoj fazi tog sukoba Srbi su postigli znatan uspjeh. Do kraja 1991. JNA je okupirala one dijelove nekadašnje Republike Hrvatske u kojima su zivjeli brojni Srbi, ukljucujuci, naravno, i dvije samoproklamovane autonomne srpske teritorije. JNA, koja je sad bila u velikoj mjeri srpska i crnogorska sila, imala je ustavnu ulogu obezbjedjivanja integriteta federacije, te je napad na Hrvatsku mogao biti i predstavljen u tom smislu.

(c) Podjela JNA

Secesijom nesrpskih republika i priznanjem Srbije i Crne Gore da Socijalisticka Federativna Republika Jugoslavija više ne postoji, JNA više nije mogla djelovati kao narodna armija. Na sastanku ministara vanjskih poslova Evropske zajednice 6. oktobra 1991. izrazena je zabrinutost zbog izvještaja da se "pokazalo da JNA više nije neutralna i disciplinovana institucija". (Dokaz Tuzilaštva br. 48) Ipak je u Bosni ostala dosta snazna uprkos secesiji te republike. To je bio problem: kako pretvoriti JNA u armiju onog što je preostalo od Jugoslavije, odnosno armiju Srbije i Crne Gore, a ipak zadrzati u srpskim rukama kontrolu nad znacajnim dijelovima Bosne i Hercegovine i istovremeno se pretvarati da su ispoštovani medjunarodni zahtjevi za odlazak JNA iz Bosne i Hercegovine. Dana 15. maja 1992. Savjet bezbjednosti je svojom Rezolucijom 752 zahtijevao da u Bosni i Hercegovini sve intervencije od strane jedinica JNA izvana odmah prestanu, te da se te jedinice ili povuku ili da se stave pod kontrolu vlade Republike Bosne i Hercegovine, ili da se rasformiraju i razoruzaju.

Pronadjeno je rješenje, bar što se Srbije tice, u prekomandovanju u Bosnu i Hercegovinu svih bosanskih Srba, vojnika koji su sluzili u jedinicama JNA na drugim mjestima, te povlacenju svih ne-Bosanaca iz Bosne i Hercegovine. To je naizgled trebalo zadovoljiti medjunarodne zahtjeve dok bi u Bosni i Hercegovini istovremeno ostale velike srpske oruzane snage. Oruzanim snagama koje su kasnije postale vojska Republike Srpske (VRS) u Bosni i Hercegovini zapovijedali bi oficiri bivše JNA. Tako je ta nova armija naslijedila i oficire i ljudstvo iz JNA kao i znacajne kolicine oruzja i opreme, ukljucujuci 300 tenkova, 800 oklopnih transportera i preko 800 komada teške artiljerije. Ostatak bivše JNA postace vojska nove Savezne Republike Jugoslavije (Srbija i Crna Gora), poznata kasnije kao VJ.

Formalno povlacenje JNA iz Bosne i Hercegovine izvršeno je 19. maja 1992; VRS je zapravo bila proizvod raspada stare JNA i povlacenja njenih nebosanskih dijelova u Srbiju. Medjutim, vecina komandanata jedinica bivše JNA, ako ne i svi, skoro svi Srbi, koji su se 18. maja 1992. sa svojim jedinicama našli na duznosti u Bosni i Hercegovini, ostali su na duznosti kao komandanti svojih jedinica tokom 1992. i 1993. ne vracajuci se u Srbiju, bez obzira da li su porijeklom bili bosanski Srbi ili ne. Ovo je vrijedilo i za vecinu oficira i podoficira. Iako su tada formalno bili pripadnici VRS, a ne bivše JNA, nastavili su primati plate od vlade Savezne Republike Jugoslavije (Srbija i Crna Gora), a penzije od te vlade dobijali su i oni koji su s vremenom penzionisani. Na sastanku oficira zaduzenih za logistiku general Đordje Đukic, tada u VRS, ali do 18. maja 1992. nacelnik štaba tehnicke uprave JNA u Beogradu, objavio je da ce svi aktivni pripadnici na sluzbi u VRS nastaviti primati plate od savezne vlade iz Beograda, koja ce nastaviti finansirati VRS kao što je to cinila i sa JNA, sa istim brojnim stanjem oficira kakvo je zabiljezeno 19. maja 1992. Oruzje i oprema kojim je bila naoruzana nova VRS bili su oni isti koje su jedinice imale dok su bile u sastavu JNA. Poslije 18. maja 1992. oruzane snage Bosne i Hercegovine nastavile su se snabdijevati iz Srbije.

General Kadijevic je o ulozi JNA u Bosni i Hercegovini rekao: "jedinice i štabovi bivše JNA cinili su kicmu vojske Srpske Republike (Republika Srpska), sa sve oruzjem i opremom". Takodje je dodao: "prvo je JNA, a zatim armija Republike Srpske koju je JNA postavila na noge, pomogla da se oslobode srpske teritorije, zaštiti srpski narod i stvore povoljni vojni preduslovi za ostvarivanje interesa i prava srpskog naroda u Bosni i Hercegovini politickim sredstvima..."

Vrijedi napomenuti da je u svom izvještaju od 3. decembra 1992. Generalni sekretar Ujedinjenih nacija spomenuo dogadjaje oko JNA i njeno navodno povlacenje iz Bosne i Hercegovine, zakljucivši: "Iako se JNA potpuno povukla iz Bosne i Hercegovine, zajedno sa opremom ostavljeni su njeni bivši pripadnici bosanskog srpskog porijekla da cine vojsku Srpske Republike".

Uprkos objavljenom povlacenju JNA iz Bosne i Hercegovine u maju 1992, aktivni elementi nekadašnje JNA, sada prekršteni u VJ, saradjivali su sa VRS u Bosni i Hercegovini. Posebno su u Bosni i Hercegovini i nakon povlacenja u maju 1992. ostali vazduhoplovci i avioni koji su saradjivali sa VRS tokom 1992. i 1993. Bivši komandant 2. vojne oblasti JNA, sa sjedištem u Sarajevu, general Ratko Mladic, postao je komandant VRS nakon objavljenog povlacenja JNA iz Bosne i Hercegovine.

Pocetkom 1992, poslije neprijateljstava na podrucju Mostara u Bosni i Hercegovini 1991, JNA je poduzela brojne napade na druga podrucja u Bosni i Hercegovini. Tokom aprila 1992. takvim napadima osvojeni su mnogi gradovi i mjesta. Podgoricki korpus bivše JNA i sadašnje VJ vecim dijelom 1992. ostao je u Bosni i Hercegovini pod komandom generala Momcila Perišica i ucestvovao u ubijanju Muslimana i Hrvata na podrucju Mostara. Taj korpus iz Crne Gore ostao je u Bosni i Hercegovini tokom ljeta i jeseni 1992, sve do septembra te godine. General Perišic kasnije je postao Vrhovni komandant Vojske Jugoslavije.

Banjalucki korpus, 5. korpus bivše JNA, postao je sastavni dio VRS u Bosni i Hercegovini i nazvan je 1. krajiški korpus, ali mu je komandant ostao isti, general-potpukovnik Talic. Ako iskljucimo pozadinske trupe, korpus je imao oko 100.000 ljudi, u odnosu na mirnodopsko stanje od 4.500 ljudi. Oslanjao se na istu logistiku kao i dok je bio korpus u JNA, na pozadinsku bazu u Banja Luci, koja je, kao i za vrijeme JNA, imala istog komandanta, pukovnika Osmana Selaka, koji je dao iskaz pred Pretresnim vijecem. Jedinice ovog korpusa ucestvovale su u napadu na gradic Kozarac 24. maja 1992. Jedinice su snabdijevane hranom i municijom iz te pozadinske baze, iste logisticke baze iz koje se korpus snabdijevao dok je bio u sastavu JNA.

Neposredno prije napada na Kozarac, u izjavi od 12. maja 1992, Komisija visokih funkcionera Savjeta za bezbjednost i saradnju u Evropi objavila je da se agresija na Bosnu i Hercegovinu nastavlja "nemilosrdnim napadom na Sarajevo i neprekidnim borbama na drugim mjestima, uz upotrebu vazduhoplovstva i teškog naoruzanja JNA", zakljucivši da to jasno pokazuje kršenje obaveza preuzetih od strane vlasti u Srbiji i od strane JNA.

Vojne operacije

Osnivanje srpskih autonomnih oblasti i sve sto je uslijedilo bilo je jedino moguce zahvaljujuci srpskoj vojnoj moci. Sukob izmedju Srbije i Hrvatske odigrao je znacajnu ulogu u podjeli Bosne i Hercegovine po nacionalnoj osnovi i time utro put za sve sto ce se kasnije desiti. Taj sukob, koji je poprimio formalan oblik nakon sto je Hrvatska proglasila svoju nezavisnost u junu 1991, uveliko je posluzio da se pojaca zategnutost izmedju tri etnicke grupe u Bosni i Hercegovini, s tim da su bosanski Srbi i Hrvati suosjecali sa svojim zaracenim sunarodnjacima preko granice, a mnogi bosanski Muslimani nisu uopste suosjecali sa onim sto su smatrali agresivnom invazijom Srba na Hrvatsku, u kojoj je JNA podrzavala hrvatske Srbe. Vlada Bosne i Hercegovine, u kojoj su dominirali Muslimani, porucila je bosanskom stanovnistvu da se ne odaziva na mobilizaciju JNA, smatrajuci rat srpskom agresijom u kojoj Bosna i Hercegovina ne zeli ucestvovati. Mnogi bosanski Srbi odazvali su se na mobilizaciju, ali vrlo mali broj bosanskih Muslimana ili Hrvata. Kasnije cemo navesti kako je, u kombinaciji sa slicnim incidentima na drugim mjestima, JNA, koja je osamdesetih godina bila istinski narodna, savezna vojska, ubrzo postala skoro iskljucivo srpska, i to na svim nivoima.

Svojim upadom u Hrvatsku, JNA, koju je u oktobru 1991. Hrvatska proglasila invazionom silom, namjeravala je da ocuva integritet srpskog naroda stiteci Srbe u pretezno srpskim dijelovima Hrvatske i, ako bude moguce, porazom Hrvatske na terenu i rusenjem hrvatske vlade. Pokazalo se da je drugi cilj izvan njene mogucnosti, iako je uspjela podrzati srpske autonomne oblasti u Hrvatskoj i izvuci najveci dio svog oruzja i vojske iz sada vec nezavisne Hrvatske. Tako se 1991. vlada Republike Bosne i Hercegovine zatekla sa podrucjima pod srpskom kontrolom duz svoje zapadne i sjeverne granice, u oblastima koje su dotad bila hrvatska teritorija, i sa jakim, tesko naoruzanim snagama JNA smjestenim u samoj Bosni i Hercegovini.

Ulazak mnogobrojne vojske JNA, koja se povlacila iz Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu, unio je veliku zategnutost. Pocetkom 1992. u Bosni i Hercegovini bilo je oko 100.000 vojnika JNA sa preko 700 tenkova, 1.000 oklopnih transportera, mnogo teskog naoruzanja, 100 aviona i 500 helikoptera, sve pod komandom Generalstaba JNA u Beogradu. Vlada Republike Bosne i Hercegovine, jos uvijek nominalni predstavnik sve tri nacionalne skupine, a koja jos nije bila proglasila svoju nezavisnost, bila je suocena sa dva velika problema: problemom nezavisnosti i problemom odbrane, koji su obuhvatali kontrolu nad mobilizacijom i operacijama oruzanih snaga. U aprilu 1992. uz nezavisnost je doslo osnivanje vlastitog staba odbrane, a u julu je sluzbeno osnovala vlastitu vojsku. SDS se distancirala od zakonodavnih tijela i vlade nezavisne Bosne i Hercegovine i osnovala nezavisnu srpsku vladu Republike Srpske.

Jedna od neposrednih posljedica pred najavljeno povlacenje JNA 19. maja 1992. bilo je to da su Srbi preuzeli svu upravnu vlast u podrucjima pod svojom kontrolom. Dalje, izmedju marta i maja 1992. JNA je napala i zauzela nekoliko podrucja koja su sacinjavala glavne ulazne tacke u Bosnu ili su se nalazila na glavnim logistickim i komunikacionim linijama, kao sto su Bosanski Brod, Derventa i Bijeljina, Kupres, Foca i Zvornik, Visegrad, Bosanski Šamac, Vlasenica, Brcko i Prijedor. Prvi napad izvrsen je na Bosanski Brod 27. marta 1992. Istovremeno je doslo do sukoba u Derventi. U Bijeljini se desio incident 2. aprila, a istih dana i u Kupresu. To je bilo neposredno prije no sto je Evropska Zajednica priznala nezavisnost Bosne i Hercegovine 7. aprila 1992, a retroaktivno od 6. marta 1992. U Bosanskom Šamcu je 4. odred JNA usao u grad, presjekao telefonske veze i pucao po gradu. Bilo je nesto otpora od strane ne-Srba, koji je ubzo ugusen dolaskom tenkova i oklopnih vozila JNA. U Vlasenici je sukob poceo 22. aprila, kada je policijsko vozilo prolazilo ulicama i putem razglasa trazilo predaju svog oruzja. Snage JNA preuzele su sve vitalne funkcije u gradu, ukljucujuci opstinu, banku, postu, policiju i zgradu suda, a bilo je prisutno veoma mnogo uniformisanih ljudi, kao i nekih lokalnih Srba sa oruzjem. Dana 29. aprila 1992. Prijedor je zauzet bez prolijevanja krvi, kao sto smo naveli ranije, a 30. aprila 1992. srpske snage su digle u zrak dva mosta u Brckom. Dana 19. maja 1992. najavljeno je povlacenje JNA iz Bosne i Hercegovine, ali je VRS nastavila sa napadima.

Preuzimanje vlasti od strane vojske uglavnom je praceno granatiranjem, snajperskim napadima i sakupljanjem ne-Srba sa podrucja. Posljedica ovakve taktike cesto je bila pogibija civila i bijeg ne-Srba. Zatim su preostali ne-Srbi prisiljavani da se okupe na sabirnim mjestima u gradovima kako bi bili protjerani sa tog podrucja. Brojni ne-Srbi su zatvarani, premlacivani i prisiljavani da pjevaju cetnicke pjesme, oduzimane su im dragocijenosti, a sve je to praceno rasirenim unistavanjem licne imovine i nekretnina.